Giữa ký ức và khoảng cách: Rocco Hồ và việc tái hình dung bản sắc Việt Nam trong nhiếp ảnh đương đại

Phỏng vấn bởi Nguyễn Tú Hằng cho Hanoi Grapevine
Hình ảnh do nghệ sĩ cung cấp
Ghi rõ nguồn Hanoi Grapevine khi chia sẻ bài
Không sao chép từng phần hoặc nguyên văn khi chưa có sự cho phép

Trong triển lãm cá nhân Photographing Distant Memories – Những Ký Ức Xa Vời tại Nguyen Wahed Gallery (New York), nhiếp ảnh gia Rocco (Quốc Anh) Hồ không tiếp cận ký ức như những hình ảnh hoài niệm thuần túy, mà như một thực hành có chủ ý nhằm tái cấu trúc thời gian, bản sắc và trải nghiệm sống của một người Việt Nam xa quê hương. Làm việc với máy ảnh film khổ lớn và khổ trung, cùng một phương pháp kết hợp giữa analogue và kỹ thuật số, Rocco định vị nhiếp ảnh như một không gian của sự chậm rãi, nơi ký ức được giữ lại, căng giãn và tái hình dung trong bối cảnh toàn cầu đương đại.

Trong cuộc trò chuyện với Hanoi Grapevine, Rocco chia sẻ về việc phục dựng những nghi thức đời thường của Việt Nam giữa lòng New York, cách khoảng cách địa lý mở ra một hình thức đối thoại văn hoá giữa Việt Nam và Hoa Kỳ, cũng như quá trình hình thành một thực hành nhiếp ảnh kỷ luật, được định hình bởi đào tạo tại Parsons và kinh nghiệm làm việc chuyên nghiệp. Qua đó, bản sắc Việt Nam hiện lên không như một hoài niệm cố định của quá khứ, mà như một thực thể sống, phức hợp và luôn vận động trong hiện tại.

Anh có thể chia sẻ vì sao anh chọn “phục dựng” ký ức thay vì ghi nhận hiện thực trực tiếp, và điều này liên hệ thế nào với trải nghiệm sống của một nghệ sĩ Việt Nam tại New York?

Tôi chọn tái hiện ký ức thay vì lưu trữ hiện thực trực tiếp chính vì những khoảnh khắc tưởng chừng rất nhỏ bé ấy: chờ từng giọt cà phê phin chậm rãi nhỏ xuống, hay ngồi trên những chiếc ghế nhựa dọc vỉa hè – vốn là những điều vô cùng bình thường trong đời sống Việt Nam mà trước đây tôi vẫn xem là điều hiển nhiên. Chỉ đến khi chuyển sang sống tại New York, nơi nhịp sống hằng ngày trở nên gấp gáp và nặng nề, tôi mới bắt đầu nhớ đến sự giản dị và nhịp điệu lặng lẽ ẩn chứa trong những trải nghiệm quen thuộc ấy.

Việc sáng tác từ ký ức phản ánh trực tiếp trải nghiệm của tôi với tư cách là một nghệ sĩ Việt Nam đang sinh sống tại New York. Khoảng cách địa lý tạo ra không gian cho sự chiêm nghiệm, nỗi nhớ và quá trình tái diễn giải. Thông qua việc dàn dựng lại những khoảnh khắc này, tôi không tìm cách tái tạo hiện thực như nó từng tồn tại, mà là trao cho ký ức một hình hài—để giữ lấy Hà Nội và Việt Nam như cách chúng hiện diện trong cảm xúc của tôi ở thời điểm hiện tại. Qua đó, những bức ảnh trở thành một phương thức thừa nhận cách bản sắc và niềm tự hào văn hoá vẫn tiếp tục cự ngụ trong mỗi chúng ta, ngay cả khi ta ở rất xa quê nhà.

Việc sử dụng máy ảnh film khổ lớn và trung bình ảnh hưởng như thế nào đến cách anh tiếp cận ký ức, thời gian và sự chậm rãi trong nhiếp ảnh?

Làm việc với máy ảnh film khổ trung và khổ lớn cho phép tôi định hình từng bức ảnh một cách có chủ đích. Loại máy này áp một nhịp độ chậm hơn cho quá trình sáng tác – điều cốt lõi trong cách tôi tiếp cận ký ức và thời gian. Mỗi lần bấm máy đều đòi hỏi sự tập trung, kiên nhẫn và chuẩn bị kỹ lưỡng. Chính vì vậy, phương thức chụp ảnh này phản chiếu trực tiếp trải nghiệm của tôi với ký ức và nỗi hoài niệm: rời rạc, có chủ đích và không bao giờ chớp nhoáng.

Đặc biệt, máy ảnh khổ lớn cho phép tôi nán lại lâu hơn với một khung cảnh. Quá trình dựng máy, lấy nét, dựng bố cục dưới tấm vải tối và việc dồn toàn bộ tâm huyết với một tấm phim duy nhất tạo nên sự nhận thức rõ rệt về dòng chảy thời gian. Mọi quyết định trở nên đầy ý nghĩa; ngay cả những biến chuyển tinh tế về ánh sáng, bóng tối, hay chuyển động cũng có thể tác động đến sức nặng cảm xúc của bức ảnh. Chính sự chú tâm này thúc đẩy tôi hòa mình sâu hơn vào từng khoảnh khắc.

Trong khi đó, máy ảnh khổ trung giữ một vị thế cân bằng—trung hòa giữa sự linh hoạt và tính tức thời trong nhiếp ảnh. Cả hai loại máy, với kích thước âm bản lớn và khả năng làm việc ở khẩu độ nhỏ, cho phép từng chi tiết dần hé mở trong khung hình, tạo nên chiều sâu cả về bố cục lẫn trải nghiệm. Nhờ đó, những bức ảnh trở nên hữu hình và sống động hơn, cho phép ký ức được trở lại với sức sống và cảm xúc mạnh mẽ vượt ra khỏi tính phù du của thời gian.

Trong dự án này, sự chậm rãi trở thành một quyết định sáng tạo có chủ đích. Nó cho tôi không gian để tái hiện ký ức thay vì chạy theo những khoảnh khắc đang diễn ra. Với phương pháp ấy, tôi hướng đến việc tạo ra những bức ảnh như những điểm dừng—giữ người xem lại, buộc họ tương tác và trân trọng từng khoảnh khắc hiện diện. Những bức ảnh này không nhằm nắm bắt thời gian đang dần trôi, mà là để níu giữ bầu không khí và ký ức dần hiện ra trong từng chi tiết và khung hình, giống như cách nỗi nhớ và hoài niệm tự bộc lộ theo thời gian.

Khi tái hiện những hình ảnh rất Việt Nam trong không gian New York, anh có nghĩ tác phẩm của mình đang tạo ra một dạng đối thoại văn hoá giữa Việt Nam và Hoa Kỳ?

Qua thực hành nhiếp ảnh của mình, tôi nhận thấy mình đang tạo ra sự đối thoại văn hoá giữa Việt Nam và Hoa Kỳ. Với tư cách là một người trẻ đang sinh sống tại Mỹ, tôi liên tục phải điều hướng giữa những hệ giá trị và lối sống khác biệt: giữa tính tự chủ cá nhân với tính tập thể gia đình, giữa nội lực thầm lặng hay tham vọng lộ liễu. Những sự tương phản ấy định hình trải nghiệm sống hằng ngày của tôi và thấm vào trong các tác phẩm nhiếp ảnh một cách tự nhiên.

Thông qua việc dàn dựng những ký ức rất Việt Nam trong bối cảnh đô thị của thành phố New York, tôi không tìm cách hóa giải các khác biệt văn hoá, mà lựa chọn để chúng xung đột. Những bức ảnh vì thế phản ánh những giá trị Việt Nam mà tôi luôn mang theo bên mình, dù đang sống ở một nơi khác. Có lẽ, các giá trị văn hoá không bị xói mòn bởi khoảng cách hay sự dịch chuyển; ngược lại, chúng tồn tại bền bỉ, thích nghi và tiếp tục hiện diện trong tâm trí và ý thức của mỗi con người.

Anh nhìn nhận thực hành của mình đang đứng ở đâu trong bối cảnh nhiếp ảnh đương đại, đặc biệt khi anh có nền tảng đào tạo tại Parsons và từng làm việc với Steven Klein?

Trong một thế giới đã bão hoà hình ảnh, khi khả năng tập trung của khán giả ngày càng ngắn và sự hiện diện của AI trong nhiếp ảnh đặt ra nhiều câu hỏi, tôi định hình thực hành của mình như một cách tiếp cận có kỷ luật, dựa trên tư duy tác giả. Trong bối cảnh đó, mọi quyết định trong quá trình sáng tác của tôi đều mang tính rõ ràng và có chủ đích. Các tác phẩm nhiếp ảnh của tôi gắn liền với những kỹ thuật truyền thống như sử dụng phim và in C-print, đồng thời kết hợp hậu kỳ kỹ thuật số như một phần không thể tách rời của quá trình sáng tác. Cách làm việc này phản ánh sự am hiểu sâu sắc với truyền thống cũng như những công cụ đương đại của nhiếp ảnh. Việc can thiệp kỹ thuật số trong thực hành của tôi không nhằm phô trương, mà hướng đến sự tinh chỉnh, kiểm soát và chủ ý, định hình các bức ảnh từ khoảnh khắc bấm máy cho đến khi hoàn thiện.

Những năm học trong chương trình Cử nhân Nhiếp ảnh tại Parsons đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành phương pháp làm việc này. Việc tiếp cận với các cơ sở vật chất hiện đại giúp tôi xây dựng một nền tảng kỹ thuật vững chắc. Tôi vẫn nhớ khi lần đầu bước vào phòng tối để rửa ảnh, mối quan tâm lớn nhất của tôi chỉ là làm thế nào để rửa được một bức ảnh đúng kỹ thuật và “đẹp”. Dần dần, góc nhìn ấy đã mở rộng theo thời gian. Việc ở trong một cộng đồng sáng tạo đa dạng với tư duy phản biện sâu sắc khiến tôi nhận ra rằng một bức ảnh đẹp thôi chưa phải là đủ. Điều cần thiết của một nhiếp ảnh gia là phải trình bày một quan điểm rõ ràng và một tiếng nói riêng biệt. Chính tại nơi đây, tôi bắt đầu hiểu rằng bản sắc văn hóa của mình không đơn thuần là đề tài, mà là một khung ý niệm định hình toàn bộ thực hành của tôi.

Làm việc cùng nhiếp ảnh gia Steven Klein đã củng cố những giá trị này theo một cách rất riêng. Ở trong một môi trường làm việc chuyên nghiệp như vậy đã cho tôi thấy ý nghĩa của việc duy trì một tiếng nói nghệ thuật nhất quán khi vận hành trong trình độ kỹ thuật và ý niệm cao. Nhưng, điều đọng lại lớn nhất đối với tôi chính là sự cân bằng giữa kỷ luật và thể nghiệm. Tôi nhận ra rằng người nghệ sĩ cần có sự am hiểu sâu sắc về phương tiện sáng tạo của mình, đồng thời luôn cởi mở trước những triển vọng và khả năng mới trong ngành. Trải nghiệm đó giúp tôi định hình rõ hơn cách tiếp cận nhiếp ảnh và khẳng định rằng những bức ảnh có sức sống lâu dài luôn được hình thành từ cả nền tảng kỹ năng vững chắc lẫn tính chủ đích rõ ràng.

Trong tương lai, anh mong muốn thực hành của mình sẽ đóng góp điều gì cho việc nhìn nhận bản sắc Việt Nam trong nghệ thuật đương đại toàn cầu?

Trong tương lai, tôi mong thực hành của mình có thể góp phần mở rộng cách nhìn về bản sắc Việt Nam trong nghệ thuật đương đại toàn cầu—một cách nhìn vượt ra khỏi những khuôn khổ cố định của lịch sử và ký ức hậu chiến. Thông qua nhiếp ảnh, tôi quan tâm đến cách bản sắc Việt Nam đang được sống, được mang theo và được tái hình dung trong bối cảnh hiện tại, đặc biệt khi ta ở xa quê hương. Trong các tác phẩm của tôi, trải nghiệm Việt Nam hiện diện qua những hoạt động đời thường, có phần lặng lẽ nhưng không ngừng chuyển mình trong nhịp sống đương đại. Qua đó, tôi dùng nhiếp ảnh để khắc họa bản sắc Việt như một thực thể phức hợp, đang hiện hữu và mang tính nhân bản sâu sắc trong bối cảnh toàn cầu.